Zin in een tête-à-tête met de Romeinse goden?

Ten tijde van de Romeinen was Velzeke een echte hotspot. Dat bewijzen de resten van de ‘vicus’ of nederzetting die er zijn teruggevonden. Het moet een levendige gemeenschap geweest zijn, op het kruispunt van twee belangrijke Romeinse wegen. Dit najaar wordt het opnieuw de place to be: Archeocentrum Velzeke pakt immers uit met de tijdelijke tentoonstelling ‘OMG! Op stap met Romeinse Goden’. Een unieke kans om waardevolle archeologische objecten uit binnen- en buitenland te bewonderen en een blik te werpen op het religieuze leven van toen.

Je zou het niet meteen verwachten, maar het eerste wat je te zien krijgt als je de tentoonstelling binnenwandelt, is een tienerkamer. Met een dekbed waarop ons zonnestelsel afgebeeld staat. Een LEGO-versie van de Apollo-raket op een rek, zakjes van lokale winkels – vishandel Neptunus en wijnhandel Medusa – aan de muur, en een sjaal van voetbalclub Fortuna aan het haakje. Het punt is gemaakt: de Romeinse goden omringen ons ook vandaag voortdurend, alleen zijn we dat uit het oog verloren.

Voor de hele familie

Hoe goed ken jij ze nog? Weet je bijvoorbeeld wie de godin Minerva was? Als je een opfrissing nodig hebt, ben je hier aan het juiste adres. “Met reconstructies en unieke objecten die voor het eerst in ons land te zien zijn, proberen we een brede doelgroep aan te spreken”, vertelt Johan Deschieter, die als archeoloog een groot deel van de uitwerking van de tentoonstelling voor zijn rekening nam. “De schoonheid van de objecten maakt dat het voor iedereen de moeite waard is, ook als de verhalen uit het verleden je minder interesseren.”
Minerva, de godin van de wijsheid en technische kennis, is trouwens zijn favoriet. “Gelukkig was ze ons gunstig gezind. We konden haar hulp goed gebruiken, want deze tentoonstelling op poten zetten, was een pittige uitdaging”, vertelt Johan.
Ook aan de allerkleinsten werd gedacht. Voor hen is er ‘Oh Mini Gods!’, een afzonderlijke ruimte waar ze op een speelse en interactieve manier de goden kunnen ontdekken. Aankomen mag voor één keer wel.

Wij Galliërs hadden ook iets te zeggen

Julius Caesar omschreef ons als de dappersten van allen. Het is dan ook niet vreemd dat we, na de Romeinse verovering, een stuk van onze eigenheid bewaarden. “Dat is typisch Romeins”, legt Johan uit. “Ze waren als sponsen die zoveel mogelijk absorbeerden van andere culturen en volkeren waarmee ze in contact kwamen. Tolerant zou ik ze nu ook weer niet noemen, maar lokale gebruiken werden gedoogd, zolang ze niet tot onrust of opstand leidden.” Een galerij in het begin van de expo laat zien hoe de Romeinse en Keltische goden en gebruiken versmolten tot de Gallo-Romeinse religie waar deze expositie om draait.

Unieke en mysterieuze objecten uit binnen- en buitenland

En dan komen we bij het eerste mysterie van de tentoonstelling: het twaalfgodenaltaar uit Gabii, een stad in de buurt van Rome. Of het daadwerkelijk een altaar was, daar zijn de wetenschappers nog niet uit. Het kan ook een waterbekken geweest zijn, of een soort zonnewijzer. Wat wel zeker is: de twaalf belangrijkste Romeinse goden werden zelden op deze manier voorgesteld, met bijhorende attributen en tekens van de dierenriem.
Het archeocentrum liet een afgietsel van het origineel maken, want dat bevindt zich in het Louvre. “Veel van de objecten werden in Velzeke, Kruishoutem, Hofstade, Asse en Harelbeke opgegraven, maar meer dan 400 andere kregen we in bruikleen van verschillende instellingen en musea uit binnen- en buitenland, en uit privécollecties. Hier en daar maken we gebruik van technologie om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen. Zo zijn er ook enkele 3D-prints te zien. Veel objecten zijn hier voor het eerst in ons land te zien.”
Er zijn grootse stukken, zoals de buste van keizer Antoninus Pius, maar ook veel kleine beeldjes, vaasjes en andere objecten die lokaal werden opgegraven en een zeldzame inkijk bieden in de manier waarop onze voorouders hun geloof beleefden.

Vraag de goden om een gunst

Met allerhande offers probeerden onze voorouders de goden aan hun kant te krijgen. Dat kon thuis, bijna iedereen had een huisaltaar, maar de tempel was natuurlijk de plek bij uitstek voor zo’n ritueel offer. Om je echt een idee te geven van hoe het eraan toeging, reconstrueerden Johan en zijn team midden in de expo een Gallo-Romeinse omgangstempel. Het is er eentje ter ere van de god Mercurius, met een levensgroot Mercuriusbeeld in houtsnijwerk midden in de heilige ‘cella’.
Opvallend: qua architectuur lijkt de tempel niet meteen op wat we ons uit de geschiedenisboeken herinneren. In onze streek namen ze elementen over uit de Keltische architectuur.
Rituelen speelden een belangrijke rol in het religieuze leven van onze Gallo-Romeinse voorouders. Ze zochten voortekens in de gekste dingen. Zoals de ingewanden van geofferde dieren of het eetgedrag van kippen. Kippen bepaalden of een Romeins legioen tot de aanval kon overgaan. De admiraal consul die dat aan zijn laars lapte, heeft het geweten.

(Bij)gelovige jongens, die Gallo-Romeinen

Het waren harde tijden. Bij gebrek aan wetenschappelijke verklaringen zochten de Romeinen de oorzaak van ziektes, rampen en allerhande ongeluk bij het boze oog. Wat extra garantie naast het officiële geloof, kon geen kwaad. Daarom droegen ze fallus-amuletjes rond hun nek. Zo zou een boze blik – het boze oog! – wel snel omslaan in een glimlach.
Waarzeggers deden gouden zaken. Zelfs grote keizers als Augustus en Tiberius hadden een astroloog in dienst, al zouden ze dat nooit toegeven.

Geheime rituelen en mysteriegoden

Op het einde is er ook aandacht voor een aantal culten die in onze streek aanhangers hadden. De Mithrascultus bijvoorbeeld, die anders dan de officiële religie, wel leven beloofde na de dood. Vrouwen werden niet toegelaten, maar onder mannen werd geen onderscheid gemaakt. Van slaaf tot keizer: iedereen die de uitgebreide initiatie doorstond, was welkom.
De Jupiter Dolichenus-cultus werd in allerijl aan de expositie toegevoegd, nadat een metaaldetectorist een bijltje vond op één van de velden rondom de archeosite. “Dat was voor ons het ultieme bewijs dat de god ook bij ons aanhangers had. Ook vrouwen.” Iedereen welkom dus – net als bij de expo zelf. Een aanrader voor jong en oud.

Praktisch
Wat: tentoonstelling ‘OMG! Op stap met Romeinse goden’
Waar: Archeocentrum Velzeke, Doolbosweg 2, Zottegem
Wanneer: Nog tot 30 september 2026
Meer info: www.archeocentrumvelzeke.be